etoloakarnania

menu

 

   
 
Μεταβυζαντινά χρόνια
 

Μεταβυζαντινή Αιτωλοακαρνανία
Η μετά την Άλωση περίοδος βρήκε και την Αιτωλοακαρνανία να συνεχίζει με τις γνωστές δυσκολίες την πορεία που είχε χαράξει από την εποχή του Βυζαντίου. Οι ναοί είναι μικρότεροι, φτωχότεροι και απλούστεροι, η τέχνη της τοιχογραφίας και της εικονογραφίας παρουσιάζει εμφανή κάμψη, τα υλικά σπανίζουν, η Κωνσταντινούπολη έχει απομακρυνθεί περισσότερο. Παρ' όλα αυτά, μετά το πρώτο ξάφνιασμα, από το 16ο αιώνα και ύστερα, τα πράγματα στην τέχνη ισορροπούν, ανανεωτικά ρεύματα και τάσεις εμφανίζονται, η έμπνευση επιστρέφει και το μεγάλο ποτάμι της βυζαντινής ζωγραφικής βρίσκει ξανά διεξόδους με τα καινούργια εικονογραφικά προγράμματα. Τα μοναστήρια τώρα γίνονται παιδευτήρια και χώροι που αναζητούν τους ονομαστούς καλλιτέχνες, αφού αυτά έχουν τη δύναμη. Καρπό όλων αυτών αποτελεί ένας μεγάλος αριθμός ναών και μοναστηριών που σώζεται και μας αποκαλύπτει το βαθμό του πολιτιστικού επιπέδου, αλλά και των καλλιτεχνικών προτιμήσεων.


Αιτωλία: Ξεχωριστή μνεία χρειάζεται εδώ να γίνει για τη μονή Μυρτιάς Αιτωλίας. Το βυζαντινό αυτό μνημείο διαθέτει τέσσερις φάσεις με πρώτη το 12ο αιώνα, όπου στον πρώτο μονόχωρο ναΐσκο διατηρεί το μεγαλύτερο τμήμα από την παράσταση της Κοίμησης της Θεοτόκου και τον Άγιο Στέφανο. Αλλά εκείνο που σφραγίζει το μνημείο είναι οι τοιχογραφίες του Ξένου Διγενή στην καμάρα και τους πλαϊνούς τοίχους του ίδιου ναΐσκου (σήμερα είναι ιερό) που έγιναν το 1491. Ο ονομαστός αυτός ζωγράφος από το Μουχλί του Μυστρά, που ζωγράφισε στα Απάνω Φλώρια Σελίνου και Κρήτης και στην Κάτω Μερόπη Πωγωνίου Ηπείρου, είναι ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στη βυζαντινή και τη μεταβυζαντινή εποχή. Έχει στο έργο του όλα εκείνα τα στοιχεία της βυζαντινής παράδοσης, αλλά δίνει και τα νέα μηνύματα οριοθετώντας τις αφετηρίες της μεταβυζαντινής ζωγραφικής. Το 16ο αιώνα ο ναός μεγάλωσε δυτικά, έγινε σταυρεπίστεγος με τρούλο και νάρθηκα. Τότε, στα 1539, ο δόκιμος ζωγράφος, τον οποίο οι περισσότεροι μελετητές ταυτίζουν με τον Φράγκο Κατελάνο, απλώνει τις εκφραστικές τοιχογραφίες στις καμάρες, τους πεσσούς και τους τοίχους και δημιουργεί ένα ακόμη σπουδαίο μνημείο που εντάσσεται στη μεγάλη καλλιτεχνική Σχολή της βορειοδυτικής Ελλάδας. Το μοναστήρι, που λάμπρυνε κάποτε με την παρουσία του ο Ευγένιος Γιαννούλης ο Αιτωλός (1659), δέχτηκε τέταρτη φάση τοιχογραφιών στο νάρθηκα το 1712.


Με κέντρο τη Μυρτιά, που κρατεί μόνιμα μια πνευματική σχέση με το ιστορικό και μεγάλο μοναστήρι του Προυσσού στην Ευρυτανία, αναπτύσσεται σειρά άλλη αξιόλογων μοναστηριών και ναών με εμφανή τα δείγματα της τέχνης του χρωστήρα. Λίγο πιο κάτω από τη Μυρτιά, στην παραλίμνια περιοχή της Τριχωνίδας το μοναστήρι του Φωτμού φιλοξενεί το 1589 τη συνοδεία των Λινοτοπιτών ζωγράφων Μιχαήλ και Κώστα, που αφήνουν ένα καλά μελετημένο και οργανωμένο εικονογραφικό πρόγραμμα που έχει βαθιές βυζαντινές ρίζες. Παράλληλα, ανατολικά της Τριχωνίδας βρίσκεται το ονομαστό μοναστήρι του Προδρόμου, κοντά στο χωριό Ανάληψη, όπου έζησαν άνδρες σπουδαίοι σε λογιότητα και άσκηση, ανάμεσα στους οποίους ξεχωρίζει ο νεομάρτυς Ιάκωβος με τους μαθητές του Ιάκωβο και Διονύσιο (1520). Στο δρόμο από Θέρμο προς Προυσσό συναντά κανείς σε βαθιά χαράδρα τη γνωστή μονή Καταφυγίου (ή Καταφειδίου), όπου μόνασε ο μυστικός συγγραφέας, που έγραψε τα 92 κεφάλαια της Φιλοκαλίας, Κάλλιστος ο Καταφυγιώτης. Το μονόχωρο καθολικό σήμερα διασώζει εκφραστικές τοιχογραφίες του πρώτου μισού του 18ου αιώνα.

Επιστροφή στην αρχή της σελίδας


Γύρω από την Τριχωνίδα διατηρούνται ναοί και μοναστήρια που το καθένα έχει και κάποιο ιδιαίτερο ιστορικό και καλλιτεχνικό γνώρισμα. Αναφερόμαστε στην Αγία Παρασκευή Μάνδρας, όπου διασώζεται βυζαντινή κινστέρνα σε άριστη κατάσταση, στον Αγιο Νικόλαο Ντου-γρής, στον Άγιο Νικόλαο Βλοχού, στην ίδια τη μονή Βλοχού, πολλά σκεύη της οποίας βρίσκονται στη μονή Προυσσού. Στη βόρεια πλευρά του Αράκυνθου (Ζυγού) συναντούμε το μοναστήρι της Κατερινούς, το Κελάκι της Γαβαλούς και τον Άγιο Γεώργιο των Ελληνικών. Είναι ενδιαφέρουσες οι επιγραφικές μαρτυρίες, ότι τον Άγιο Γεώργιο Ελληνικών (1696) μαζί με την Αγία Παρασκευή Αιτωλικού (1698) έχτισε ο εκλαμπρότατος συνταγματάρχης Γιαννάκης Λουντερέκα (με τους συνεργάτες του) που οργάνωσε το αρματολίκι Παρνασσίδας Δωρίδας, Ναυπακτίας, Αιτωλίας και Ακαρνανίας, με έδρα το Λιδορίκι.


Τρία μνημεία της Ναυπακτίας αξίζουν χωριστής μνείας λόγω της ιστορίας και των καλλιτεχνικών θησαυρών που κατέχουν. Πρόκειται για το μοναστήρι της Παναγίας της Αμπελακιώτισσας με την ονομαστή εικόνα της Παναγίας του 17ου αι., το εξαιρετικής τέχνης ξυλόγλυπτο τέμπλο του 1871/74, άγια λείψανα και κειμήλια και προπαντός με τον περίφημο κεντημένο επιτάφιο, τον οποίο κέντησε στην Κωνσταντινούπολη η μεγάλη κεντήστρα Μαριώρα το 1735. Ο ναός του ίδιου χωριού, ο Άγιος Νικόλαος διασώζει ένα από τα καλύτερα τέμπλα του 18ου αι. Φιλοτεχνήθηκε το 1748 δια χειρός ξυλογλύπτου Αθανασίου, ενώ αργότερα (1901) επιχρυσώθηκε από τον Χρήστο Παπαϊωάννου από τη Σαμαρίνα της Ηπείρου. Τρίτο μνημείο, ο Άγιος Ιωάννης Βομβοκού, διασώζει στο καθολικό στοιχεία διαφόρων εποχών: ένα βυζαντινό γλυπτό μαζί με ένα βενετσιάνικο, εντοιχισμένα στην πρόσοψη, και θαυμάσιο εικονογραφικό πρόγραμμα του Που αι., από το οποίο ξεχωρίζει ο Αναπεσών σε συμβολική απεικόνιση, οι σκηνές των Αίνων και η προσωπογραφία του ιδρυτή του μοναστηριού της γειτονικής Βαρνάκοβας (1077), του Αγίου Αρσενίου του Βερνικοβίτη.


Ανάμεσα στα πολλά μνημεία της Παραχελωίτιδας περιοχής ξεχωρίζουν ιδιαίτερα η Αγία Παρασκευή Αιτωλικού, η Παναγία Αιτωλικού με το φημισμένο επιτάφιο του 18ου αι., η Αγία Παρασκευή Σταμνάς με αξιόλογες τοιχογραφίες στο ιερό και στο λιθόχτιστο τέμπλο του 16ου αι., ο Άγιος Παντελεήμων Σταμνάς, το μοναστήρι του Παντοκράτορα στο Αγγελόκαστρο με πολλά κειμήλια, η Παναγία Φοινικιά μεταξύ Αιτωλικού και Μεσολογγίου.
Στις εκβολές του Αχελώου επισημαίνονται οι Ταξιάρχες Νεοχωρίου, με το φρουριακό ηγουμενείο και οι Ταξιάρχες Γουριάς που διαθέτουν το σημαντικότερο εικονογραφικό πρόγραμμα του 16ου αι. στην Αιτωλία.


Ακαρνανία: Την Αιτωλία συναγωνίζεται η Ακαρνανία. Πληθώρα μοναστηριών καλύπτουν Ξηρόμερο και Βάλτο, φορτισμένα με ιστορικές μνήμες, αρχιτεκτονικές αναζητήσεις και αξιόλογα εικονογραφικά προγράμματα. Πολλά στοιχεία του διπλανού νησιού, της Λευκάδας, περνάνε στην τέχνη της Ακαρνανίας, ενώ οι ηπειρωτικές συντροφιές «πελεκάνων» μαστόρων χαι ζωγράφων έχουν αφήσει τα ονόματα τους στις επιγραφές ναών και μοναστηριών.

Επιστροφή στην αρχή της σελίδας


Από τα ιστορικά μοναστηριακά συγκροτήματα ξεχωρίζουν: το Λιγοβίτσι κοντά στις Φυτείες (Μαχαλά), αφιερωμένο στην Παναγία, που διατηρεί αρχιτεκτονικά και ανάγλυφα στοιχεία του 18ου αι. και φιλοξενεί, ανακαινισμε'νο σήμερα, γυναικεία αδελφότητα με μεγάλη πνευματική δράση οι Άγιοι Απόστολοι Κωνωπίνας που χτίστηκαν, σύμφωνα με επιγραφή που διέσωσε ο Φώτης Κοντογλου, το 1595. Σΰγχρονες είναι και οι σωζόμενες σπουδαίες τοιχογραφίες που καλύπτουν το κάτω τμήμα του βόρειου τοίχου του αρχικού ναού. Στο χωριό Αετός, που αποτελούσε στα βυζαντινά χρόνια και κατά την Τουρκοκρατία έδρα ομώνυμης επισκοπής, σώζονται αξιόλογα μνημεία. Καταρχήν ο Άγιος Νικόλαος, στον ομίόνυμο σήμερα προσφυγικό συνοικισμό, με εξαιρετικό εικονογραφικό πρόγραμμα του 1692 και με πρωτοποριακά για την εποχή του θέματα, όπως είναι ο τρικέφαλος ολόσωμος άγγελος (σύμβολο της Αγίας Τριάδος), ο διπλός Χριστός από σκηνή του Ακάθιστου Ύμνου, προσωπογραφία του ηγουμένου Ευγενίου Γιαννακόπουλου κ.ά. Ο Άγιος Δημήτριος, στην κορυφή λόφου όπου το βυζαντινό φρούριο, διαθέτει επίσης εικονογραφικό πρόγραμμα τεχνουργημένο από δόκιμο ζωγράφο το 1689 (ξεχωρίζει η τοιχογραφία με τον ένθρονο Άγιο Δημήτριο). Τέλος, η Άγια Αικατερίνη με ασυνήθιστο εικονογραφικό πρόγραμμα, ιδιαίτερα με τη Δέηση στο λιθόχτιστο τέμπλο, όπου Χριστός, Παναγία, Πρόδρομος και Απόστολοι εικονογραφούνται ολόσωμοι.


Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν δύο μοναστηριακά συγκροτήματα. Ο Άγιος Γεώργιος Πόρτας Μπαμπίνης Ξηρομέρου διακρίνεται για το αρχιτεκτονικό σχέδιο του καθολικού -συνδυάζεται τρίκλιτη βασιλική με εγγεγραμμένο σταυροειδή, καθώς διαγράφονται βόρεια και νότια χοροί αγιορείτικου τύπου- για το μακρύ κατάλογο της Πρόθεσης, όπου καταγράφονται ονόματα επισκόπων και ηγουμένων μέχρι το 1726, χρονολογία που αγιογραφήθηκε ο ναός, για δύο τοιχογραφίες του τέλους του 16ου αι. με τον έφιππο άγιο Νικόλαο τον Νέο τον εν Βουνένοις, για την ποιότητα των τοιχογραφιών. Ο Προφήτης Ηλίας Δραγαμέστου διατηρεί κατάγραφο το καθολικό του και διαθέτει υπόστυλο τοξωτό υπόστεγο στη νότια πλευρά. Εντυπωσιάζει το βαρυφορτωμένο εικονογραφικό πρόγραμμα. Ο ανώνυμος ζωγράφος του τέλους του 17ου αι. οργανώνει έτσι τα θέματα του ώστε να περιλαμβάνει μέσα στο συνηθισμένο πρόγραμμα τον κύκλο του Ακάθιστου Ύμνου, τα θαύματα και τις παραβολές του Χριστού, καθώς και πολλούς νεομάρτυρες, όπως οι Γεράσιμος ο Νέος, Βασίλειος ο Νέος κλπ.
Μικρός ναΐσκος η Παναγία στο Αχίλλειο προκαλεί κυρίως για τον ορθογώνιο πυργίσκο που έχει αντί τρούλου, αναγκάζοντας τον ερευνητή να δεχτεί τις παλαιοχριστιανικές φόρμες που αναβιώνουν στη μεταβυζαντινή περίοδο στην Ακαρνανία, ενώ τα εκκλησίδια της Σκουρτού (Αγία Σωτείρα, Αγιος Βασίλειος, Αγιοι Θεόδωροι) παραπέμπουν σε κτιριακή άνθηση, καθώς ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, στη Σκουρτού επίσης, με το σταυρεπίστεγο σχήμα του επιβεβαιώνει τη διαπίστωση αυτή. Κοντά στα μοναστήρια της Παναγίας Ρόμβης, της Παναγίας Ζαπατίνας πρέπει να τονίσουμε την αξία των εκκλησιών του Αρχοντοχωρίου (Ζωοδόχος Πηγή, Άγιος Γεώργιος, Αγιος Δημήτριος), επειδή με τα εικονογραφικά προγράμματα, ιδίως του πρώτου ναού, και τα ονόματα της επιγραφής παραπέμπουν κατ' ευθείαν στο Βυζάντιο. Μια σειρά από μνημεία, όπως η Αγία Παρασκευή Παλιάμπελων, οι δύο όμοιοι αρχιτεκτονικά ναοί της Παναγίας, στο Κάστρο της Βόνιτσας ο ένας και στη θέση Αμαδερός ο άλλος, με αξιόλογα εικονογραφικά προγράμματα (1726), ο Άγιος Δημήτριος Παλαίρου (1752), όπου ανάμεσα στο πρόγραμμα ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι οχτώ σκηνές από το βίο και το μαρτύριο του πάτρωνα Αγίου Δημητρίου, η Αγία Παρασκευή Στάνου, με τμήμα τοιχογραφιών του 16ου αι., η Κοίμηση Θεοτόκου Αμβρακίας, όλοι υπογραμμίζουν τον κτιριακό οργασμό, ιδιαίτερα στο 18ο αιώνα.

Θα τελειώσουμε με ορισμένα ονομαστά μνημεία του Βάλτου. Η Αγία Παρασκευή Σαρδινίων φιλοξενεί πλήρες εικονογραφικό πρόγραμμα του τέλους του 17ου αι., όπου τοποθετείται και η μορφή του αγαπητού στην περιοχή Αγίου Βαρβάρου, στην οποία άλλωστε ασκήτεψε. Το εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι πάνω στην τοιχογραφία του αγίου οι αρματολοί και οι κλέφτες του Βάλτου με ιδιόχειρες σημειώσεις ρυθμίζουν τα των σχέσεων τους.
Η Παναγία Βαρετάδα παρουσιάζει εικονογραφικό πρόγραμμα του 1800 με κακότεχνες και επιζωγραφισμένες τοιχογραφίες, ενώ η μονή Δρυμοναρίου Φλωριάδας εμφανίζει διάφορες φάσεις στην εικονογραφία, με αλλεπάλληλες επιγραφές, με αξιόλογο τέμπλο και εντυπωσιακή Δευτέρα Παρουσία στον εσωνάρθηκα.


Κοντά στον Άγιο Ιωάννη Σπολάιτας, στην παλιά γέφυρα Αχελώου, στην Παναγία Παπαδάτου και στον Άγιο Θωμά Εμπεσσού, που δεν έχουν να δώσουν σπουδαία στοιχεία πέρα από το λαϊκό ύφος του αρχιτεκτονήματος ή των τοιχογραφιών, η μονή Ρέθα είναι ένα από τα σημαντικότερα μοναστηριακά συγκροτήματα της Δυτικής Στερεάς. Το καθολικό του Ρέθα παρουσιάζει ιδιομορφία, όπου στις τέσσερις γωνίες του ναού είναι κατασκευασμένοι ισάριθμοι μικροί τρούλοι ως δορυφόροι του μεγάλου κεντρικού. Το σχέδιο δεν αποκλείεται να ήρθε από βαλκανική χώρα, ιδιαίτερα από την περιοχή της Μολδοβλαχίας. Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζει το εικονογραφικό πρόγραμμα στο νάρθηκα, με σκηνές από την Αποκάλυψη και τον κύκλο της ζωής.


Γενικά ο μεγάλος αριθμός των μεταβυζαντινών μνημείων στην Αιτωλοακαρνανία επιβεβαιώνει την ιδιαίτερη κινητικότητα στην περιοχή μαστόρων και ζωγράφων, δωρητών και μοναχών και φανερώνει μια κοινωνία που συνεχίζει στο μέτρο της εποχής την παράδοση, δίνοντας ξεχωριστό βάρος στην καλλιτεχνική έκφραση.

Επιστροφή στην αρχή της σελίδας

 

 

 
 

........................www.29dytika.gr © 2002-2017 | Αιτωλοακαρνανια

 
εγκυρη. επισημη. ενημερωση